In Driouch, een van de plaatsjes die de bus onderweg van AlHoceima naar Nador aandoet, ontmoeten we Mustafa. Hij is in de twintig en brengt zijn zomer door in het huis dat zijn ouders in deze plaats hebben laten bouwen. Al snel blijkt echter dat dit niet de plaats is waarvandaan hij zelf als peuter naar Nederland vertrok. Wanneer hij vertelt over zijn geboortedorp beginnen zijn ogen te stralen. Het ligt niet ver van hier, in de bergen. Er is geen elektriciteit, geen stromend water, maar: “daar is de stilte pas écht stil! Dat moet je eigenlijk zelf ervaren.” Dat laatste laat ik me geen twee keer zeggen, en wanneer hij me uitnodigt om een keer mee te gaan naar zijn dorp ga ik daar graag op in.

Een paar dagen later neem ik daarom een taxi terug naar de Driouch. Mustafa staat me al op te wachten. Voor we naar het dorp vertrekken wacht me een heerlijk zelfgemaakt ontbijtje bij zijn familie thuis, waar ik hartelijk word ontvangen en meteen een rondleiding krijg. We praten, we lachen, we wachten; ik maak door het raam een praatje met een Nederlandse tante die aan de overkant woont. Wanneer we uiteindelijk klaar zijn om te vertrekken, moeten we eerst nog ‘de sleutel van het dorp’ halen bij een oom. Een nicht rijdt een stukje mee, een aantal broertjes en neefjes komen helemaal mee naar het dorp, voornamelijk omdat ze daar met de motor mogen crossen. De oom is er niet, maar na even zoeken duikelen we de sleutels op uit zijn dashbordkastje. Dan kunnen we echt op weg. Onderweg vertelt Mustafa me over het huis van de familie. Het is een oud, traditioneel gebouwd lemen huis. Het aangrenzende huis is helemaal gerenoveerd, maar zijn vader heeft er juist voor gekozen om het huis te laten zoals het is. Mustafa vindt het indrukwekkend dat het pand er al zeker tachtig jaar staat en nog zo goed overeind blijft. Helemaal zonder bakstenen!

Als we van de doorgaande weg afslaan en verdergaan op een onverhard bergweggetje valt Mustafa even stil. Dat begint hij met dubbel enthousiasme. Dit is dé weg naar zijn dorp, de weg waarover hij als kleine jongen dagenlang uitkeek of zijn vader al terugkwam uit Nederland. In een tijd zonder telefoon wist men wel in welke wéék hij zou komen, maar nooit op welke dag precies. Een week lang riep Mustafa elke keer als er in de verte autolichten verschenen zijn familie bij elkaar, meestal om even later vast te stellen dat de lichten toch niet de langverwachte reiziger aankondigden maar een eenzame vrachtwagen. Sindsdien is er wel wat veranderd, en hij wijst me op de elektriciteitspalen die in de berm liggen: binnenkort wordt deze weg geasfalteerd en komt er elektriciteit. Op zich een goede zaak, want dit is een verbindingsweg naar een heleboel dorpen verderop, maar stiekem zou hij de weg liever houden zoals hij is. Juist in de stenen, hobbels en kuilen liggen voor hem de herinneringen besloten aan zijn vroege jeugd, de tijd vóór Nederland.

Intussen zijn we in het verder lege landschap al een paar keer een huis gepasseerd – “allemaal familie!” Nu zien we een moskee opdoemen, ernaast een begraafplaats en twee huizen. Dit is het dorp. Iedere plek hier roept net als de weg hierheen oude herinneringen op. De muur bij de moskee waar Mustafa vroeger speelde staat er nog, en bij de ingang van het huis werd ooit een schaap geslacht. Als hij er staat ziet hij de vacht bijna weer hangen. Bij de deur is het even zoeken, want welke sleutel was het nou? Natuurlijk is het de laatste sleutel aan de bos die past op de grote roestige deur. Mustafa vindt het wel een mooie titel voor het boek dat ik wil gaan schrijven: het huis van de laatste sleutel. We lopen het lage lemen huis in. Als we binnenstappen fladdert een zwerm duiven verschrikt op, het is een prachtig gezicht om ze over de binnenplaats te zien zeilen. Even hoor ik alleen hun gefladder, daarna wordt het weer stil. We staan op de grote lege binnenplaats: één boompje, een waterput en aan vier zijden muren met gesloten deuren. Hier woont al jaren niemand meer, maar Mustafa weet het nog precies: daar sliep zijn moeder, daar zijn opa, zijn oma. Op een plek waar ik alleen nog een vaag rondje op de grond kan onderscheiden stond vroeger een levensgrote vijzel. Daarin maalde zijn opa vroeger het graan. Hij ziet hem nog zitten, terwijl hijzelf als klein jongetje over de plaats holde. We verbazen ons samen over de kracht van plekken. “Als je hier weer bent, dan weet je het opeens allemaal weer.”

Er mag dan niemand meer in dit huis wonen, de grond wordt nog wel bewerkt. Op het terrein laat Mustafa mij de ondergrondse graanopslag zien (de ingangen zo verstopt dat een buitenstaander er overheen zou kijken), de waterreservoirs, de olijfgaarden waarvan de olie grotendeels naar Nederland wordt gestuurd. Als je die zou proeven… Het is duidelijk dat Mustafa verknocht is aan deze plek, en volgens hem is hij daarin niet alleen: “Bijna iedereen heeft zo iets, negentig procent van de Marokkanen in Nederland hebben zo’n soort plek. Aboutaleb ook, en Affelay, die komen ook uit deze streek.” Hij geniet met volle teugen, maar wanneer ik hem vraag of hij hier ook wel eens langere tijd blijft, kijkt hij me verbaasd aan. Natuurlijk niet – er is hier immers niets! Dan zou je alles zelf mee moeten nemen, je water, je eten. En er is geen elektriciteit.

We kunnen ook nu niet al te lang blijven, allebei hebben we weer verplichtingen in de bewoonde wereld. Voor we vertrekken vraagt hij of ik al tot rust begin te komen. Voor hem werkt ‘het dorp’ bij uitstek zo – “een dag hier en dan kan ik er weer een jaar tegenaan in Nederland!”

de moskee, rechts de oude muur

De binnenplaats

onderweg: uitzicht op Driouch

de weg naar het huis

Binnenkort ziet de weg er zo uit – verhard en met elektriciteit, maar zonder de oude herinneringen